De Geogids Antwerpen Cultuurhistorisch is het vervolg op de Geogids Antwerpen Historisch . Beide vormen één geheel en willen een leidraad zijn voor wie het Antwerps erfgoed binnen de leien in zijn cultuurhistorische context wil benaderen. Want dat is geotoerisme! De situering van dit erfgoed is overzichtelijk en thematisch weergegeven op de geotoeristische kaart.

In voorliggende geogids wordt het Antwerps erfgoed bekeken vanuit twee invalshoeken: enerzijds de religieuze architectuur, anderzijds gebouwen van burgerlijke aard. In onze contreien was er immers twee millennia lang een subtiel evenwicht tussen Kerk en Staat. De hoekstenen van onze beschaving zijn hierop trouwens gefundeerd!

Het ligt in de bedoeling op termijn het gehele Antwerpse stadsgewest volgens een dergelijk geotoeristisch concept te benaderen. Auteur en uitgever Pierre Diriken, dr. in de geografische wetenschappen, beschouwt het Geogidsen-project “Antwerpen” als een mijlpaal én tegelijk een bekroning van zijn geotoeristische ontdekkingstochten doorheen Vlaanderen die in 2003 de kaap van de twee decennia rondt en reeds een vijftigtal geogidsen over steden, gemeenten en streken opleverde.

 

> MONUMENTALE KERKEN, VAN BINNEN EN VAN BUITEN

De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal , de monumentale blikvanger van de metropool, is de waardige opener van het omvangrijke “Eerste Hoofdstuk” waarin het cultuurhistorisch erfgoed van kerken en allerhande kapellen van binnen en van buiten aandachtig analyseerd wordt. Met uitzondering van de Sint-Carolus Borromeuskerk, een boegbeeld van barok –ook van buiten–, profileren de “grote” stadskerken zich uitwendig als gotische schrijnen wiens zandstenen gevels de antiklerikale aanslagen van de 16de eeuw –t.t.z. de Beeldenstorm (1566), de Spaanse furie (1576) en het calvinistisch bewind (1578-85)– overleefden. In de 17de eeuw werden ze tot de nok toe gevuld met barokke meesterwerken: meubilair, schilderijen, beelden, funerair erfgoed, …. De auteur heeft hierbij niet alleen oog voor de kunstwerken senso stricto, maar ook hun uitvoerders en diens relaties met Antwerpen.

Sint-Jacobs is het “versteend antwoord” van de middeleeuwse high society in een residentiële wijk die aan het eind van de 16de eeuw tegen de wil van de gevestigde machten toch een autonome parochie werd. Sint-Paulus , Sint-Andries en Sint-Carolus Borromeus zijn gestart als kloosterkerken maar promoveerden later –om uiteenlopende redenen– tot parochiekerken. Sint-Augustinus is al een stapje verder en wordt ingericht als “Centrum van Oude Muziek”. Omstreeks het midden van de 19de eeuw werd de bouwvallige Sint-Joriskerk , de oudste centrumparochie buiten de embryonale stadskern, in een nagelnieuw neogotisch kleedje gestoken. Dit gebeurde in 1910 ook met de Sint-Antoniuskerk . In het nieuwbakken Zuidkwartier, uitgebouwd na 1878, was plaats voor de eclectische Sint-Michiel-skerk , een neo-Moorse synagoge en de moderne Sint-Walburgiskerk .

> RELIGIEUS ERFGOED, VROEGER EN NU …

Naast de strikt kerkelijke architectuur –de gebedshuizen van heler parochiegemeenschappen– stonden er binnen de wallen van het middeleeuwse Antwerpen ook enkele tientallen kloosters , gods- en gasthuizen : omvangrijke complexen met dienstgebouwen, ommuurde tuinen en boomgaarden en een private kapel. Na de Franse Revolutie kregen de meeste van deze kloosterdomeinen een nieuwe, vaak openbare bestemming en werd het historisch gebouwenbestand drastisch gereduceerd, soms helemaal tenietgedaan. De substitutie van het minderbroedersklooster door de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten illustreert dit. Vaak echter bleef de kapel als materieel aanknopingspunt met het verleden bewaard. Na het Sint-Catharinabegijnhof presenteert de auteur een complete rozenkrans van vijftien kapellen (15-17de eeuw) als cultuurhistorische “staties” die het middeleeuws kloosterleven gestalte geven.

 

> ANTWERPEN, TRENDSETTER IN HET VLAAMS ARCHITECTUURLANDSCHAP

Het patrimonium van burgerlijke gebouwen is belicht vanuit de grote bouwstijlen die het stedelijk architectuurlandschap tijdens het tweede millennium gestalte geven. Het uitgangspunt is de skeletbouw van het houten woonhuis die tot diep in de 17de eeuw de burgerlijke architectuur blijft bepalen. De traditionele bak- en zandsteenarchitectuur is er een versteende versie van. De Brabantse gotiek leeft het gaafst voort in het Vleeshuis maar ook elders zijn er in de gedaante van slanke paggadertorens, gaanderijen en drielobbig maaswerk nog aanknopingspunten met de gotiek. Het stadhuis is een Vlaams toonbeeld van renaissance met een eigen Antwerps accent, de Florisstijl; in de buurt van de Grote Markt ontdek je nog andere fraaie voorbeelden. De barok is vooral gefossiliseerd in weelderige klok- of halsgevels en vooral in luisterrijke zegeportalen: de zgn. Spaanse poortjes in alle formaten met de Waterpoort als summum. Hét ongeëvenaard pronkstuk van burgerlijke barok is echter het atelier van het Rubenshuis want de cultuurhistorische uitstraling die Pieter Paul Antwerpen bezorgde, reikt wereldwijd …

Gedurende de 18de en de eerste helft van de 19de eeuw is eerst het rococo en nadien het classicisme in de mode. Het Antwerps rococo is vereenzelvigd met de speelse hotels van J. P. Van Baurscheit de jonge, het laatclassicisme met de schouwburg van Pierre Bourla. Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw worden de Antwerpse straten en pleinen grondig gemoderniseerd. De neotraditionele stijl, de neogotiek en vooral het neoclassicisme zijn de meest geliefde neostijlen. Sommige gevels worden historiserend gerestaureerd, maar over het algemeen wordt Antwerpen mooier en aantrekkelijker dan ooit tevoren. Uit de vermenging van elementen uit bestaande klassieke bouwstijlen ontstaat het eclectisme … en o.m. Leysstraat, een beschermd monument.

Aan de hand van de algemene vormentaal en zijn Antwerpse accenten typeert de auteur elke kunststroming zodat jezelf “gewapend” bent om elke gevel individueel te beoordelen.

 

> GEOTOERISTISCHE KAART

Het geotoerisme wil per definitie de cultuurtoerist zelf het verleden laten reconstrueren aan de hand van nog resterende materiële en/of visuele aanknopingspunten. Een belangrijke instrument hiervoor de Geotoeristische kaart die als een losbladig document aan deze geogids toegevoegd is. Op deze kaart zijn tevens de parcours van de twee geotoeristische wandelingen, uitvoerig beschreven in de Geogids Antwerpen Historisch , opgenomen. Elke stijl heeft zijn eigen kleur. De foto's op de rugzijde van de kaart “communiceren” met de geotoerist: je mag immers zelf het interieur/meubilair in de passende kerk plaatsen.

Geogids Antwerpen Cultuurhistorisch

De geogids Antwerpen Cultuurhistorisch telt 128 bladzijden en kost –inclusief de geotoeristische kaart– 7,00 euro. De gids is te koop bij Toerisme Antwerpen, in de boekhandel of rechtstreeks te bestellen –schriftelijk, telefonisch, per fax of email– bij.